تفاوت شرکت و مؤسسه غیرتجاری چیست؟
شرکت و مؤسسه غیرتجاری هر دو می‌توانند به عنوان شخص حقوقی در ایران به ثبت برسند، اما از نظر ماهیت فعالیت، ساختار حقوقی، موضوع فعالیت، نحوه مدیریت و مقررات حاکم تفاوت‌های مهمی با یکدیگر دارند.
یکی از پرسش‌های رایج هنگام راه‌اندازی یک کسب‌وکار یا مجموعه تخصصی این است که:
برای فعالیت موردنظر باید شرکت ثبت کنیم یا مؤسسه غیرتجاری؟
پاسخ این سؤال به نوع فعالیت و هدف مجموعه بستگی دارد. شرکت‌های تجاری معمولاً برای انجام فعالیت‌های تجاری و اقتصادی در قالب یکی از انواع شرکت‌های پیش‌بینی‌شده در قانون تشکیل می‌شوند، در حالی که مؤسسات غیرتجاری برای مقاصد غیرتجاری مانند امور علمی، ادبی، آموزشی، فرهنگی، خیریه و فعالیت‌های مشابه ایجاد می‌شوند. آیین‌نامه ثبت تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری نیز این مؤسسات را به دو گروه کلی، از جمله مؤسسات غیرانتفاعی و مؤسسات غیرتجاری‌ای که می‌توانند با هدف جلب منافع مادی تشکیل شوند، تقسیم کرده است.
در این مقاله از «ثبت امروز» تفاوت شرکت و مؤسسه غیرتجاری، تفاوت فعالیت آنها، ساختار مدیریتی، مسئولیت مدیران، موضوع فعالیت و همچنین امکان مدیرعامل بودن یک شخص در یک شرکت و یک مؤسسه غیرتجاری به صورت همزمان را بررسی می‌کنیم.
شرکت چیست؟
شرکت تجاری یک شخصیت حقوقی است که برای انجام فعالیت‌های تجاری و اقتصادی در یکی از قالب‌های قانونی شرکت‌ها تشکیل می‌شود.
از مهم‌ترین انواع شرکت‌های تجاری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- شرکت با مسئولیت محدود
- شرکت سهامی خاص
- شرکت سهامی عام
- شرکت تضامنی
- شرکت نسبی
- شرکت مختلط سهامی
- شرکت مختلط غیرسهامی
- شرکت تعاونی
هر یک از این شرکت‌ها شرایط، ساختار مدیریتی و مقررات خاص خود را دارند.
برای مثال، شرکت سهامی خاص و شرکت با مسئولیت محدود از رایج‌ترین قالب‌ها برای راه‌اندازی فعالیت‌های تجاری در ایران هستند.
مؤسسه غیرتجاری چیست؟
مؤسسه غیرتجاری، شخصیت حقوقی‌ای است که برای فعالیت‌های غیرتجاری تشکیل می‌شود.
مطابق ماده ۱ آیین‌نامه اصلاحی ثبت تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری، منظور از تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری، تشکیلاتی است که برای مقاصد غیرتجاری از جمله امور علمی، ادبی، خیریه و موارد مشابه تشکیل می‌شوند؛ اعم از اینکه مؤسسان قصد انتفاع داشته باشند یا نداشته باشند.
بنابراین یک تصور اشتباه این است که:
مؤسسه غیرتجاری یعنی مؤسسه‌ای که اصلاً نمی‌تواند درآمد داشته باشد.
این برداشت دقیق نیست.
آیین‌نامه مربوط، مؤسسات غیرتجاری را از نظر هدف مالی نیز به دسته‌هایی تقسیم کرده و حتی مؤسساتی را که ممکن است با هدف جلب منافع مادی تشکیل شوند، در چارچوب مؤسسات غیرتجاری شناخته است.
نکته مهم این است که غیرتجاری بودن مؤسسه به ماهیت و موضوع فعالیت آن مربوط است، نه صرفاً به درآمد داشتن یا نداشتن آن.
مهم‌ترین تفاوت شرکت و مؤسسه غیرتجاری
تفاوت اصلی این دو در ماهیت فعالیت و چارچوب حقوقی آنها است.
شرکت تجاری برای انجام فعالیت‌های تجاری در یکی از قالب‌های قانونی شرکت‌ها تشکیل می‌شود، در حالی که مؤسسه غیرتجاری برای فعالیت‌هایی خارج از ماهیت تجاری شرکت‌ها تشکیل می‌شود.
برای مثال، فعالیت‌هایی مانند:
- امور علمی
- فعالیت‌های آموزشی
- امور فرهنگی
- فعالیت‌های ادبی
- فعالیت‌های پژوهشی
- فعالیت‌های اجتماعی
- فعالیت‌های خیریه
- برخی خدمات تخصصی
ممکن است در قالب مؤسسه غیرتجاری قابل سازمان‌دهی باشند؛ البته بسته به نوع فعالیت، ممکن است علاوه بر ثبت مؤسسه، دریافت مجوز تخصصی نیز لازم باشد.
تفاوت شرکت و مؤسسه غیرتجاری از نظر فعالیت
فعالیت شرکت
شرکت‌های تجاری اصولاً برای انجام فعالیت‌های تجاری و اقتصادی تشکیل می‌شوند.
برای مثال یک شرکت می‌تواند در زمینه‌هایی مانند:
- بازرگانی
- تولید
- صادرات و واردات
- خدمات فنی
- پیمانکاری
- فناوری
- خدمات تجاری
- فعالیت‌های اقتصادی
فعالیت کند؛ مشروط بر اینکه فعالیت موردنظر در چارچوب قوانین و موضوع شرکت قرار داشته باشد و در موارد لازم مجوزهای تخصصی نیز اخذ شود.
فعالیت مؤسسه
مؤسسه غیرتجاری بیشتر برای فعالیت‌هایی مانند امور علمی، آموزشی، فرهنگی، پژوهشی، ادبی و خدمات تخصصی غیرتجاری مورد استفاده قرار می‌گیرد.
البته برخی مؤسسات غیرتجاری می‌توانند فعالیت انتفاعی داشته باشند و درآمد کسب کنند، اما ماهیت حقوقی آنها همچنان «مؤسسه غیرتجاری» است.
آیا مؤسسه غیرتجاری می‌تواند درآمد داشته باشد؟
بله.
غیرتجاری بودن به این معنا نیست که مؤسسه الزاماً نباید درآمد داشته باشد.
طبق آیین‌نامه مربوط به ثبت تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری، مؤسسات به دو دسته کلی تقسیم شده‌اند و در یکی از این دسته‌ها ممکن است جلب منافع مادی و حتی تقسیم منافع مطرح باشد.
بنابراین باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد:
غیرتجاری بودن ≠ بدون درآمد بودن
ممکن است یک مؤسسه خدمات تخصصی ارائه کند و از این طریق درآمد داشته باشد، اما فعالیت آن همچنان در قالب یک مؤسسه غیرتجاری سازمان‌دهی شده باشد.
تفاوت شرکت و مؤسسه غیرتجاری از نظر هدف
در یک نگاه کلی:
هدف شرکت تجاری:
انجام فعالیت‌های تجاری و اقتصادی در قالب یکی از انواع شرکت‌های قانونی.
هدف مؤسسه غیرتجاری:
انجام فعالیت‌های غیرتجاری مانند فعالیت‌های علمی، آموزشی، فرهنگی، ادبی، پژوهشی، خیریه یا سایر فعالیت‌های مشابه.
بنابراین انتخاب قالب حقوقی باید بر اساس ماهیت واقعی فعالیت انجام شود.
آیا مؤسسه غیرتجاری شخصیت حقوقی دارد؟
بله.
مؤسسه غیرتجاری پس از طی فرآیند قانونی ثبت، دارای شخصیت حقوقی مستقل خواهد بود و می‌تواند در چارچوب اساسنامه و موضوع فعالیت خود فعالیت کند.
ثبت مؤسسات غیرتجاری نیز مطابق آیین‌نامه مربوط در اداره ثبت شرکت‌ها انجام می‌شود.
بنابراین مؤسسه غیرتجاری را نباید صرفاً یک عنوان ساده یا مجموعه‌ای بدون شخصیت حقوقی تصور کرد.
تفاوت شرکت و مؤسسه غیرتجاری از نظر نام
در زمان ثبت، نام شرکت و مؤسسه نیز باید مطابق مقررات مربوط انتخاب و تأیید شود.
البته نام مؤسسه می‌تواند متناسب با ماهیت فعالیت آن شامل عناوینی مانند:
- مؤسسه
- انجمن
- کانون
- مرکز
و عناوین مشابه باشد؛ مشروط بر اینکه شرایط قانونی مربوط رعایت شود. آیین‌نامه مربوط نیز استفاده مؤسسات از عناوینی مانند انجمن، کانون یا بنگاه را پیش‌بینی کرده است.
تفاوت ساختار مدیریتی شرکت و مؤسسه
ساختار مدیریتی شرکت به نوع شرکت بستگی دارد.
برای مثال، در شرکت سهامی معمولاً ارکانی مانند:
- مجمع عمومی
- هیئت‌مدیره
- مدیرعامل
- بازرس یا بازرسان
وجود دارند.
اما ساختار مؤسسه غیرتجاری بر اساس اساسنامه آن و مقررات مربوط تعیین می‌شود و می‌تواند شامل ارکانی مانند:
- مجمع
- هیئت‌مدیره
- مدیرعامل
- مدیر
- رئیس هیئت‌مدیره
یا عناوین مشابه باشد.
بنابراین نمی‌توان ساختار تمام مؤسسات را دقیقاً مشابه شرکت‌های سهامی دانست.
آیا مدیرعامل شرکت می‌تواند همزمان مدیرعامل مؤسسه غیرتجاری باشد؟
بله، در اصل امکان آن وجود دارد.
این موضوع یکی از تفاوت‌های مهمی است که باید هنگام مقایسه شرکت و مؤسسه غیرتجاری مورد توجه قرار گیرد.
مطابق ماده ۱۲۶ لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت، یک شخص نمی‌تواند همزمان مدیرعامل بیش از یک شرکت باشد.
اما این ممنوعیت درباره «مدیرعامل بیش از یک شرکت» است و نمی‌توان آن را صرفاً به دلیل استفاده از عنوان مدیرعامل، به یک مؤسسه غیرتجاری نیز تسری داد.
مؤسسه غیرتجاری از نظر ماهیت، شرکت تجاری محسوب نمی‌شود و ثبت و فعالیت آن بر اساس مقررات مربوط به تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری و اساسنامه خودش انجام می‌شود. مبنای قانونی این مؤسسات، از جمله ماده ۵۸۴ قانون تجارت و آیین‌نامه ثبت تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری است.
بنابراین، در حالت معمول:
یک شخص می‌تواند مدیرعامل یک شرکت و همزمان مدیرعامل یک مؤسسه غیرتجاری باشد.
برای مثال، اگر شخص «الف» مدیرعامل یک شرکت سهامی خاص باشد، اصل منع مندرج در ماده ۱۲۶ مانع از آن نیست که همان شخص، در یک مؤسسه غیرتجاری نیز سمت مدیرعامل داشته باشد.
یک نکته مهم
البته این موضوع باید با توجه به اساسنامه مؤسسه، مقررات خاص فعالیت مؤسسه و شرایط یا مجوزهای تخصصی آن بررسی شود.
برای مثال اگر مؤسسه در حوزه‌ای فعالیت کند که دستگاه تخصصی مربوط برای مدیر یا مدیرمسئول شرایط خاصی تعیین کرده باشد، رعایت آن مقررات نیز ضروری است.
پس بهتر است این قاعده را این‌گونه بیان کنیم:
منع قانونی تصدی همزمان مدیریت عامل بیش از یک شرکت، به خودی خود مانع مدیرعامل بودن شخص در یک شرکت و یک مؤسسه غیرتجاری نیست؛ مگر اینکه مقررات خاص فعالیت یا اساسنامه مؤسسه محدودیت دیگری ایجاد کرده باشد.
آیا یک نفر می‌تواند در چند شرکت عضو هیئت‌مدیره باشد؟
این موضوع با مدیرعامل بودن متفاوت است و باید بر اساس نوع شرکت و مقررات حاکم بررسی شود.
بنابراین نباید قاعده مربوط به «مدیرعامل» را بدون بررسی به تمام سمت‌های مدیریتی تعمیم داد.
همچنین در هر شرکت باید اساسنامه، مقررات قانونی و آخرین وضعیت ثبتی بررسی شود.
آیا مؤسسه غیرتجاری می‌تواند فعالیت تجاری انجام دهد؟
اینجا باید میان فعالیت انتفاعی و فعالیت تجاری تفاوت گذاشت.
مؤسسه غیرتجاری می‌تواند در چارچوب مقررات مربوط فعالیت انتفاعی داشته باشد، اما این موضوع به معنی آن نیست که می‌تواند هر فعالیت تجاری را که مخصوص شرکت‌های تجاری است بدون محدودیت انجام دهد.
موضوع فعالیت مؤسسه باید با ماهیت غیرتجاری آن و مقررات مربوط سازگار باشد.
اگر فعالیت موردنظر ماهیت تجاری داشته باشد، معمولاً باید قالب حقوقی مناسب برای آن انتخاب شود.
آیا برای فعالیت آموزشی شرکت بهتر است یا مؤسسه؟
پاسخ به نوع فعالیت آموزشی بستگی دارد.
برای مثال ممکن است یک مجموعه آموزشی یا علمی با توجه به ماهیت فعالیت خود در قالب مؤسسه غیرتجاری سازمان‌دهی شود.
اما اگر موضوع فعالیت، ارائه خدمات تجاری گسترده، فروش کالا، فعالیت بازرگانی یا فعالیت اقتصادی دیگری باشد، ممکن است شرکت تجاری قالب مناسب‌تری باشد.
همچنین برخی فعالیت‌های آموزشی نیازمند مجوز از دستگاه تخصصی مربوط هستند و صرف ثبت شرکت یا مؤسسه به معنی دریافت مجوز فعالیت آموزشی نیست.
آیا شرکت بهتر است یا مؤسسه غیرتجاری؟
نمی‌توان به طور کلی گفت شرکت همیشه بهتر از مؤسسه است یا برعکس.
انتخاب قالب مناسب باید بر اساس موارد زیر انجام شود:
- نوع فعالیت
- ماهیت تجاری یا غیرتجاری فعالیت
- هدف مؤسسان
- نحوه درآمدزایی
- ساختار مدیریتی موردنظر
- الزامات مجوزهای تخصصی
- نحوه همکاری با اشخاص و سازمان‌ها
- نوع قراردادهای موردنظر
- شرایط مالیاتی و قانونی مرتبط
- امکان توسعه فعالیت در آینده
به همین دلیل، قبل از ثبت باید ابتدا ماهیت واقعی فعالیت مشخص شود.
تفاوت شرکت و مؤسسه غیرتجاری از نظر مالیات
هر دو نوع شخصیت حقوقی ممکن است با تکالیف مالیاتی مواجه باشند.
بنابراین نمی‌توان این تصور را داشت که چون یک مجموعه «مؤسسه غیرتجاری» است، پس الزاماً از مالیات یا تکالیف مالیاتی معاف است.
وضعیت مالیاتی به نوع فعالیت، درآمد، مقررات مالیاتی و شرایط خود مجموعه بستگی دارد.
در نتیجه، غیرتجاری بودن مؤسسه به معنی معافیت خودکار از مالیات نیست.
تفاوت شرکت و مؤسسه غیرتجاری از نظر مجوز
ثبت شرکت یا مؤسسه به خودی خود مجوز انجام تمام فعالیت‌ها نیست.
برای مثال ممکن است یک مؤسسه در اساسنامه خود موضوعی مرتبط با آموزش، مشاوره یا فعالیت تخصصی داشته باشد، اما برای انجام آن فعالیت به مجوز تخصصی از دستگاه مربوط نیاز داشته باشد.
همین موضوع درباره شرکت نیز وجود دارد.
بنابراین هنگام انتخاب موضوع فعالیت باید دو مسئله جداگانه بررسی شود:
۱. آیا موضوع فعالیت از نظر ثبتی قابل درج است؟
۲. آیا برای انجام واقعی آن فعالیت، مجوز تخصصی لازم است؟
این دو موضوع نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
شرکت و مؤسسه غیرتجاری چه زمانی انتخاب مناسب‌تری هستند؟
شرکت معمولاً برای چه فعالیت‌هایی مناسب است؟
فعالیت‌هایی مانند:
- بازرگانی
- صادرات و واردات
- تولید
- فروش
- پیمانکاری
- فعالیت‌های تجاری
- برخی خدمات اقتصادی
- فعالیت‌های فناورانه و تجاری
معمولاً در قالب شرکت‌های تجاری سازمان‌دهی می‌شوند.
مؤسسه غیرتجاری معمولاً برای چه فعالیت‌هایی مناسب است؟
بسته به مقررات و مجوزهای مربوط، فعالیت‌هایی مانند:
- امور علمی
- پژوهشی
- آموزشی
- فرهنگی
- ادبی
- اجتماعی
- خیریه
- برخی خدمات تخصصی
می‌توانند در قالب مؤسسه غیرت
